Bé 3–4 tháng cười thành tiếng lần đầu: mốc xã hội lớn

Tiếng cười thành tiếng đầu tiên quanh 3–4 tháng là mốc xã hội lớn của bé, hướng tới mục "Laughs" trong bảng mốc CDC 6 tháng. Bài viết giải thích ý nghĩa, cách chơi cùng con, và khi nào nên trao đổi bác sĩ.

Lưu ý y khoa: Bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế khám, chẩn đoán hoặc điều trị bởi bác sĩ. Mọi thắc mắc về tình trạng cụ thể của con, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa.

Trong sách, khoảnh khắc này diễn ra vào một buổi chiều chủ nhật: bố làm mặt hề: mắt tròn, má phồng, lưỡi thè ra, thì con bật ra một âm thanh hoàn toàn mới: "Hí... hí... hí!" Không phải cười khành khạch như trước, mà là cười thành tiếng, trong veo, đúng nghĩa. Cả nhà cười vang; con nhìn quanh, như tự hào về "thành tựu" của mình.

Khoảnh khắc ấy không chỉ đáng yêu. Nó là một mốc phát triển xã hội thật sự: dấu hiệu cho thấy con đang bước vào giai đoạn bùng nổ xã hội của tháng 3–4: cười thành tiếng, nhận mặt người quen, và bắt đầu "đòi" sự chú ý của bố mẹ một cách có chủ đích.

Trả lời nhanh

Nhiều bé bật ra tiếng cười thành tiếng đầu tiên quanh 3–4 tháng, thường khi đang chơi đùa cao hứng với bố mẹ. Trong bảng mốc phát triển của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC, chương trình "Learn the Signs. Act Early."), "Laughs" (cười thành tiếng) là một mục xã hội/cảm xúc ở mốc 6 tháng. Nghĩa là tới 6 tháng, phần lớn trẻ (từ 75% trở lên) cười thành tiếng. Cười sớm hay muộn hơn một chút đều nằm trong biến thiên thường gặp; điều đáng quan tâm hơn là con có tương tác qua lại với bố mẹ và tiến bộ dần theo thời gian hay không.

Tiếng cười thành tiếng nghe như thế nào?

Trước mốc này, bé đã cười từ lâu: cười khành khạch khi được cù, cười mỉm khi thấy mặt mẹ. Tiếng cười thành tiếng khác hẳn: đó là chuỗi âm thanh có nhịp, có hơi, phát ra thành tiếng rõ ràng, thường kèm theo cả người rung lên vì vui. Bố mẹ nhận ra ngay vì nó... mới toanh. Chưa từng nghe trước đó.

Về cách đọc bảng mốc CDC: các mốc được định nghĩa là "những điều phần lớn trẻ (từ 75% trở lên) làm được ở một độ tuổi nhất định". Nghĩa là tới 6 tháng, đa số bé cười thành tiếng.

Vì sao đây là mốc xã hội, không chỉ chuyện vui?

Điều khiến tiếng cười thành tiếng khác với một phản xạ đơn thuần là nó luôn diễn ra cùng ai đó: con cười khi bố mẹ trêu, cười to hơn khi cả nhà cười theo, và thường nhìn quanh như chờ phản ứng. Trong bảng mốc của CDC, "Laughs" (cười thành tiếng) nằm ở nhóm mốc xã hội/cảm xúc, cùng nhóm với nhận mặt người quen và "đòi" sự chú ý. Thời điểm con bắt đầu cười thành tiếng thường trùng với lúc con tương tác sâu hơn: nhận mặt người quen, dè chừng người lạ, và chủ động "gọi" bố mẹ ở lại chơi cùng.

Từ cười khành khạch đến cười thành tiếng

Quá trình này diễn ra theo từng nấc, và CDC phân biệt rõ hai nấc kề nhau:

• Mốc 4 tháng: bé "chuckles" (cười khúc khích khi bố mẹ cố làm bé cười), kèm ghi chú rõ "chưa phải tiếng cười trọn vẹn" (not yet a full laugh).
• Mốc 6 tháng: bé "laughs" (cười thành tiếng đầy đủ).

("Cười khành khạch" là cách diễn đạt của sách để phân biệt với cười thành tiếng. CDC dùng từ "chuckles". Nội dung tương đương, chỉ khác cách gọi.)

Hiểu được nấc thang này giúp bố mẹ yên tâm: bé chỉ cười khúc khích ở tháng thứ 4 không có nghĩa là chậm. Con đang đi đúng đường, và tiếng cười trọn vẹn thường hoàn thiện dần tới khoảng 6 tháng. Đừng so sánh với "con nhà người ta" cười sớm hơn; mỗi bé một nhịp.

Cách chơi để con cười mà không quá kích thích

Không cần đồ chơi đắt tiền hay kỹ thuật gì cao siêu. CDC gợi ý ngay trong trang lời khuyên cho bố mẹ: chơi ú òa (peek-a-boo), và chú ý quan sát xem bé cười hay có dấu hiệu thích thú với trò nào thì tiếp tục trò đó.

Một số cách chơi hiệu quả ở giai đoạn này:

• Làm mặt hề, đổi giọng: mắt tròn, má phồng, giọng cao thấp bất ngờ. Nhiều bé bật cười trước sự thay đổi đột ngột mà vẫn thân thuộc. Bạn sẽ biết ngay trò nào "ăn" với con mình sau vài lần thử.
• Ú òa: che mặt rồi hiện ra, vừa gây cười, vừa dạy con bài học nhận thức đầu đời: thứ biến mất rồi sẽ quay lại.
• Bắt chước âm thanh của con: con "ê a", bố mẹ "ê a" lại với vẻ hào hứng. Con sẽ khoái chí và... làm tiếp.
• Soi gương cùng nhau: bé 3–4 tháng rất thích nhìn mặt người trong gương, kể cả "người đó" chính là mình.

Điểm dừng quan trọng: CDC khuyên bố mẹ "học cách đọc tâm trạng của bé: nếu bé đang vui thì tiếp tục, nếu bé khó chịu thì dừng lại và vỗ về". Nhịp cuộc chơi do chính bé quyết định. Dấu hiệu nên dừng: con quay mặt đi, ưỡn người, mếu, hoặc bỗng im lặng sau khi đang vui. Đừng cố trêu tiếp cho "cười thêm cái nữa". Hệ thần kinh của bé 3–4 tháng còn non, quá kích thích sẽ chuyển từ vui sang quấy rất nhanh. Dừng đúng lúc cũng là một cách dạy con: cảm xúc của con được tôn trọng.

Trò chuyện theo lượt: con ê a, bố mẹ đáp

Tiếng cười mở ra một thói quen quan trọng hơn cả: trò chuyện theo lượt (turn-taking). CDC viết trong lời khuyên ở mốc 4 tháng: hãy đáp lại con một cách hào hứng, cười, nói chuyện khi con phát ra âm thanh, vì điều này dạy con "lượt" nói qua nói lại. Tới mốc 6 tháng, "takes turns making sounds with you" (luân phiên phát âm cùng bố mẹ) trở thành hẳn một mục ngôn ngữ trong bảng mốc.

Các nhà nghiên cứu gọi cơ chế này là serve-and-return (phát bóng – đỡ bóng): con phát tín hiệu (nhìn, cười, ê a), bố mẹ đáp lại đúng lúc và phù hợp, con phản ứng tiếp. Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard mô tả các trao đổi qua lại có đáp ứng này là nền tảng quan trọng cho ngôn ngữ và kỹ năng xã hội từ rất sớm. Tin tốt là bố mẹ không cần học kỹ thuật gì: chỉ cần đáp lại con mỗi khi con "phát bóng".

Thực hành rất đơn giản, không tốn thêm phút nào trong ngày:

1. Khi con "ê a", hãy dừng việc đang làm, nhìn vào mắt con và đáp lại bằng lời: "Ừ, con kể tiếp đi!"
2. Bắt chước âm của con rồi thêm một âm mới. Con sẽ cố bắt chước lại.
3. Khi con cười, bạn cười to cùng con. Khi con phát âm, bạn lặp lại âm đó.

Mỗi lần "đỡ bóng" như vậy là một viên gạch cho ngôn ngữ sau này. Không cần dạy chữ, không cần flashcard. Chỉ cần đáp lại.

Khi nào nên trao đổi với bác sĩ?

Điều cần nói rõ trước: CDC không đưa ra ngưỡng kiểu "bé 4 tháng chưa cười thì phải đi khám". Các bảng mốc của CDC dùng chung một khuyến nghị cho mọi mốc: nếu con chưa đạt một hay nhiều mốc, hoặc mất đi kỹ năng đã từng có, hoặc bố mẹ có bất kỳ lo lắng nào. Hãy trao đổi với bác sĩ và hỏi về đánh giá phát triển (developmental screening).

Áp dụng vào mốc cười, có hai tình huống nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa:

• Mất kỹ năng đã có: trước đây bé từng cười, từng ê a đáp lại, rồi bỗng thôi hẳn. Đây là dấu hiệu được CDC in đậm trên mọi trang mốc ("Has your baby lost any skills he/she once had?").
• Lo lắng kéo dài: bé ít phản ứng với khuôn mặt thân quen, ít phát âm qua lại, hoặc bạn cảm thấy "có gì đó không ổn" dù không gọi tên được. Linh cảm của bố mẹ là lý do chính đáng để hỏi bác sĩ. CDC nói rõ điều này.

Ngoài hai tình huống trên, việc bé cười sớm hay muộn vài tuần, cười nhiều hay ít, chỉ là khác biệt cá nhân. Giữ nếp chơi và đáp lại con mỗi ngày.